Gooise knoop

Of: waarom er geen zegen rust op goede verbindingen tussen Amsterdam en Amsterdam-Zuidoost.

Tweeluik bestaande uit: deel een: de Gooise knoop en deel twee: de dolende Dolingadreef.

Gooise Knoop Vincent Kompier 01

Door familieomstandigheden was ik de laatste tijd veel onderweg tussen Amsterdam-Centrum en Amsterdam-Zuidoost. Het AMC, Academisch Medisch Centrum, gelegen aan de uiterste grens van Amsterdam was daarbij mijn doel. Het was telkens goed weer zodat ik er op de fiets naar toe kon peddelen. Da’s gezond, en je ziet nog ’s wat. En hoe. Het gebied tussen de Amsterdamse Watergraafsmeer en de Bijlmermeer ken ik goed. Daar heb ik als scholier tussen 1980 en 1987 bijna dagelijks doorheen gefietst. Aan de ene kant werden de bijna dagelijkse  AMC-fietstoeren trips down memory lane. De hele middelbare schooltijd drong zich weer aan me op. Aan de andere kant was mijn blik helder. En scherp genoeg om te zien wat daar allemaal nog steeds niet klopt.

gooise knoop 18 Vincent Kompier

Wat klopt er dan niet? Veel. Door autonomie, veranderend tijdsbeeld en gebrek aan bestuurskracht is tussen Amsterdam-Watergraafsmeer en Amsterdam-Zuidoost een onduidelijke rommelzone ontstaan. Het best wordt deze rommelzone omschreven door een centrale plek in dit gebied. Dat is de kruising tussen de ring A10-Oost en de Gooiseweg. Op een van de viaducten van deze kruising staat precies waar het in dit gebied om gaat: de Gooise Knoop.

gooise knoop 3

Die Gooise Knoop is de aansluiting van de ring A10 op de Gooiseweg, de stadsautoweg S 112 die vanaf station Amstel richting Amsterdam-Zuidoost ligt. Hier liggen drie niveaus aan wegen kriskras boven elkaar. En dan vergeet ik nog de waterweg. De Weespertrekvaart maakt hier een knik. Daaroverheen ligt de Rozenburglaan, die met een beweegbare brug de trekvaart kruist. En Betondorp in de Watergraafsmeer (gemeente Amsterdam) verbindt met Duivendrecht (gemeente Ouder-Amstel). Links van de Rozenburglaan kruist op een iets hoger niveau de Gooiseweg de Weespertrekvaart. Daarboven ligt de Ring A10 Oost op het hoogste niveau. Deze stapeling van wegen is op zich al een kunststuk. Maar hier is ook de aansluiting tussen de A10 en de Gooiseweg. En dat betekent nog eens een aantal extra bruggen over de Weespertrekvaart heen. Wie vanaf Ring A10 naar de Gooiseweg wil afslaan kruist de trekvaart. En wie vanaf het Amstelstation komt via de Gooiseweg en de Ring a10 op wil draaien kruist eveneens de Weespertrekvaart. Dit alles leidt tot een spelonkenfestival van jewelste. Onderdoor ligt ook nog aan beide kanten van de Weespertrekvaart zowel een fietspad aan de noordkant (Weesperzijde) als autoweg aan de zuidkant (Duivendrechtsekade).

De Gooise knoop is kruispunt van de ringweg A10 (rood) met de gele S112, afrit Duivendrecht

De Gooise knoop is kruispunt van de ringweg A10 (rood) met de gele S112, afrit Duivendrecht

Waarom deze hele geschiedenis? Die maakt duidelijk waarom de aansluiting tussen Amsterdam en Amsterdam-Zuidoost niet bestaat. Letterlijk, want nergens grenst het grondgebied van Amsterdam direct aan dat van Amsterdam-Zuidoost. Diemen en Duivendrecht liggen er letterlijk dwars. Bestuurlijk gedoe in de jaren zestig is hier de oorzaak van. Bij de aanleg van de Bijlmermeer koos de gemeente Amsterdam er voor de nabijgelegen gemeente Weesperkarspel de mogelijkheid te geven de woningbouwopgave van Amsterdam uit te voeren. Zo kon voorkomen worden dat Diemen en Ouder-Amstel nog dwarser konden gaan liggen, want die zagen grote boze broer Amsterdam steeds meer grond annexeren. Deze truc maakte dat er wel voor Amsterdam gebouwd werd, maar niet op Amsterdams grondgebied. Aanvankelijk zou het grondgebied van Weesperkarspel voor slechts 12 jaar bij Amsterdam gaan horen. Maar in 1987 ging het gebied naar de gemeente Amsterdam. Zonder er aan vast te zitten, letterlijk.

De angst van Diemen voor de groei van grote broer Amsterdam. Brochure gemeente Diemen 1962

De angst van Diemen voor de groei van grote broer Amsterdam. Brochure gemeente Diemen 1962

De zone tussen Amsterdam en Amsterdam-Zuidoost op grondgebied van Ouder-Amstel en Diemen is daardoor rommelig ingevuld. Diemen heeft zich in de jaren zestig fel verzet tegen gemeentelijke herindelingen. Ze wilde zowel niet met Ouder-Amstel als met Weesperkarspel samengevoegd worden. Gebrek aan politieke doorzettingskracht heeft hier nu een wezensvreemd stuk stad, of eigenlijk suburb, opgeleverd. Met onduidelijke verbindingen en onsamenhangende structuren als gevolg. Maar die worden wellicht door de tijd ingehaald.

Diemer angst, uit bovenstaande brochure

Diemer angst, uit bovenstaande brochure

Niet alleen de Gooise knoop is een voorbeeld van het onvermogen goed ruimtelijk te plannen. Even verderop, richting het oosten, hebben Diemen en Amsterdam kansen gemist om tot een samenhangende ruimtelijke ontwikkeling te komen. Lang was het idee om Diemen-Zuid, het gedeelte ten westen van de Weespertrekvaart op een Bijlmeriaanse manier in te richten. Dat is deels terug te zien aan de allereerste buurt die er gebouwd is met de flats Beukenhorst en Berkenstede: achtlaagse hoogbouwflats in het groen. Maar door de tijdgeest veranderde dit idee. En de infrastructuur.

Gooise knoop vóór aanleg. Met witte zandbergen voor aanleg ring A10-Oost en Gooiseweg. De +++-tekens geven de gemeentegrenzen aan tussen Duivendrecht en Diemen

Gooise knoop vóór aanleg. Met witte zandbergen voor aanleg ring A10-Oost en Gooiseweg. De +++-tekens geven de gemeentegrenzen aan tussen Duivendrecht en Diemen

Gooiseweg voor aanleg rinweg A10 gezien richting Amstelstation. Links Duivendrecht, rechtsboven Betondorp

Gooiseweg voor aanleg rinweg A10 gezien richting Amstelstation. Links Duivendrecht, rechtsboven Betondorp

Bij het bouwrijpmaken van het gebied Diemen-Zuid werden de halfhoge dreven en hoge Gooiseweg al in zandlichamen aangebracht. De Gooiseweg zou er de grens vormen tussen Diemen en Duivendrecht; oost-westdreven als de halfhoog gelegen Van der Madeweg en de Diemerdreef zouden zorgen voor goede verbindingen. Daarnaast zou op deze oost-westdreef een aantal noord-zuiddreven als de Bijvankdreef, Bergwijkdreef en Dolingadreef aansluiten. Maar een groot deel van deze dreven bleven zandhopen. In Duivendrecht sluit de halfhoge Van der Madeweg aan op de Gooiseweg en gaat westelijk door Duivendrecht heen tot aan het spoor Amsterdam-Utrecht. Diemen koos voor een andere ruimtelijke uitwerking. De geplande halfhoge dreven, de geplande Bijvankdreef met een directe aansluiting op de Amsterdamse Middenweg plus nieuwe brug over de Weespertrekvaart kwamen er niet. Deze Bijvankdreef heeft nooit het licht mogen zien. Een nieuwe brug over de Weespertrekvaart is er uiteindelijk wel gekomen. Die sluit niet direct aan op de Middenweg, maar op de Arent Krijtsstraat. Het autoverkeer dat vanuit Diemen-Centrum over deze brug rijdt, wordt laf slingerend direct de naastgelegen woonwijk ingeleid. En moet het daar verder zelf uitzoeken.

In de cirkel aangegeven de nooit gerealiseerde brug van de Bijvankdreef naar de Middenweg. De -.-.-.-.-.-lijnen geven de ingewikkeld lopende verschillende gemeentegrenzen aan.

In de cirkel aangegeven de nooit gerealiseerde brug van de Bijvankdreef naar de Middenweg. De -.-.-.-.-.-lijnen geven de ingewikkeld lopende verschillende gemeentegrenzen aan.

Dat die verkeerssituatie en ruimtelijke structuur onduidelijk, onhelder, in zichzelf gekeerd en ingewikkeld is, is bekend. Gemeente Diemen heeft een en ander laten onderzoeken ten behoeve van verbetering in Diemen-Zuid. Maar het openstellen van de busbaan door Diemen-Zuid, die de structuur al een stuk helderder zou maken, zien veel bewoners niet zitten uit angst voor sluipverkeer. Terwijl de oorspronkelijk gedachte relatief heldere structuur in potentie nog aanwezig is. Halfhoog uitvoeren hoeft niet, want dat levert in Duivendrecht en Zuidoost al genoeg rare, donkere en onveilig aandoende tunnels en spelonken op.

Centrale as door Diemen-Zuid. Busbaan, verboden voor auto's.

Centrale as door Diemen-Zuid. Busbaan, verboden voor auto's.

Opvallend genoeg ligt er nu een voorstel van KAW om de bestaande dreef, de Bergwijkdreef, af te graven en opnieuw in te richten als park. In het kader van Holland Park, het nieuwe plan voor het verouderde kantorenterrein Bergwijkpark, waar architect/stedenbouwkundige Sjoerd Soeters voor tekende, wordt de rest van dat gebied op de schop genomen. En de dreef afgegraven, om zo beter aan te kunnen sluiten bij de plannen voor Holland Park. Afgraven lijkt me logisch, omleggen niet. Zo wordt aan de ene kant de structuur in Diemen-Zuid wellicht verhelderd. En driehonderd meter verderop wordt de heldere structuur weer om zeep geholpen. Er rust duidelijk geen zegen op het bedenken van en vasthouden aan een heldere ruimtelijke- en verkeersstructuur tussen Amsterdam-Zuidoost en Amsterdam.

Plan KAW voor Bergwijkpark Diemen. De bestaande noord-zuidverbinding Bergwijkdreef wordt er vervangen door een park.

Plan KAW voor Bergwijkpark Diemen. De bestaande noord-zuidverbinding Bergwijkdreef wordt er vervangen door een park.

Waarom is dit allemaal belangrijk? Het gaat toch eigenlijk alleen om verkeer? Nee. Wie goed kijkt ziet dat er veel aan het veranderen is in Amsterdam. De stad wordt ‘groter’. Dat moet je niet per se letterlijk opvatten. Sommigen zoals Zef Hemel maken er een wensdroom van, om de stad letterlijk te laten groeien tot twee miljoen inwoners. Eerder is het zo dat wat we als ‘stad’ zien, zich als een olievlek over het grondgebied van Amsterdam (en buurgemeenten als Diemen en Duivendrecht) aan het uitbreiden is. Dat uit zich in menging op straat, meer en andere winkels, koffiecafés, werkplekken, en vooral fietsers. Fietsers overal, van plek naar plek gaand. Mij viel bij het fietsen vanuit het Centrum naar Zuidoost de enorme stroom tegenliggers op. Niet gek, als je bedenkt dat er circa 6.000 studenten studeren rondom het AMC en de Hogeschool die er staan. Die arme fietsers moeten hoe dan ook iedere dag door niemandsland dat Diemen en Duivendrecht heet. Waar als je de weg niet weet flink kan verdwalen. De hele zone in Ouder-Amstel en Diemen vraagt om verheldering. Met de auto is het nog best te doen. De Gooiseweg steekt als een spies dwars de Bijlmermeer in en rijgt de verschillende buurten (verkeerskundig) aaneen. Maar als fietser zoek je het maar uit. Letterlijk. En dat is jammer.

gooise knoop 13 vincent kompier

Er komt meer en meer ‘stad’ in deze omgeving. Op de plek van het nooit goed functionerende kantorenpark Bergwijkpark (op grondgebied van Diemen) wordt dat Holland Park gerealiseerd, met + 3.000 woningen. Ex-kantoorgebouwen vlakbij station Diemen-Zuid zijn getransformeerd tot Campus Diemen Zuid met meer dan 900 (studenten-)woningen en voorzieningen als cafés (jawel: Grand Café Berlin!), supermarkt en andere winkels Ouder-Amstel is van plan om rondom ArenA-stadion richting Station Duivendrecht en A2 de woonwijk De Nieuwe Kern te bouwen. Ofwel circa 4.500 woningen. In de zone komen er dus bijna 8.000 nieuwe woningen bij. En die mensen hebben recht op goede verbindingen. De stad wordt vanuit het centrum alle richtingen op verder uitgerold (Twitter, laatst: “uitrollen is het nieuwe doorpakken”). Dat betekent dat het in dit gebied ook drukker en voller gaat worden, of we dat nu willen of niet. Tot op zekere hoogte lijken hier de verkeersvoorzieningen uitstekend; er ligt een metro- trein en zelfs een tramlijn die zorgen voor goede ov-verbindingen. Maar over heldere auto- en vooral fietsverbindingen is te weinig goed nagedacht.

Gooise Knoop Vincent Kompier 14

Wellicht leidt de snel uitrollende stad ertoe dat nog eens goed gekeken wordt hoe de structuur in dit gebied beter toe te rusten op deze veranderingen. Dat vereist niet eens zozeer ontwerpkennis maar eerder politieke kracht om beslissingen te nemen. Beslissingen waar burgers wellicht vrees voor hebben (“wij horen niet bij Amsterdam!”). Maar om nog maar eens de vergelijking met Berlijn te maken: daar heeft een gemeentelijke herindeling in 1920 ervoor gezorgd dat 6 bestaande steden, 59 dorpen en 27 buurtschappen zijn samengevoegd tot Gross-Berlin. Natuurlijk was er destijds ook angst en verzet. Opvallend genoeg hebben veel van deze plekken wel degelijk deels hun eigen karakter weten te behouden na annexatie. Het levert in Berlijn uitermate interessante mengsels op van half-dorps, haf-eigen identiteit en half stads. Plekken waar mensen graag willen wonen.

Als ik bestuurder was zou ik het wel weten.

Gooise knoop Vincent Kompier 15
Volgende keer: over waarom Zuidoost nimmer goed aansluit op Amsterdam: de dolende Dolingadreef.
Met dank aan Rijkspolitie Verkeersgroep Amsterdam voor de oude topografische kaarten; idem Beeldbank Amsterdam